TRI THỨC THỂ LOẠI TRUYỆN NGẮN

TRI THỨC THỂ LOẠI TRUYỆN NGẮN

Truyện ngắn

Truyện ngắn là tác phẩm tự sự cỡ nhỏ, thường có dung lượng từ vài trang đến vài chục trang, ít nhân vật, sự kiện; câu chuyện diễn ra trong một khoảng thời gian và không gian hạn chế. Tuy kể về một đoạn đời của nhân vật và trong một phạm vi hạn hẹp nhưng truyện ngắn vẫn có thể đặt ra những vấn đề lớn, thể hiện những triết lí nhân sinh sâu sắc.

Theo Từ điển thuật ngữ văn học” truyện ngắn có những nét đặc trưng cơ bản như sau:

– Nội dung của truyện ngắn có thể bao quát nhiều phương diện đời sống khác nhau như đời tư, thế sự hay sử thi nhưng cái độc đáo của nó thường là ngắn.

(1) Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (chủ biên), Từ điển thuật ngữ văn học, NXB Giáo dục, 1992.

– Truyện ngắn thường hướng tới khắc hoạ một hiện tượng, phát hiện một nét bản chất trong quan hệ nhân sinh hay đời sống tâm hồn con người.

– So với tiểu thuyết truyện ngắn thường ít nhân vật, ít sự kiện phức tạp. Nhân vật của truyện ngắn thường là hiện thân cho một trạng thái quan hệ xã hội, ý thức xã hội hoặc trạng thái tồn tại của con người.

Yếu tố quan trọng bậc nhất của truyện ngắn là những chi tiết cô đúc và lối hành văn mang nhiều ẩn ý.

* Người kể chuyện toàn tri: Đây là điểm nhìn bên trên, điểm nhìn đằng sau, theo đó, người trần thuật có “cái nhìn của Thượng đế” đối với các nhân vật của mình. Ở trường hợp này, trong tương quan với các nhân vật, người trần thuật là người biết hết tất cả mọi sự, vì các nhân vật không thể che giấu điều gì. Đó là người kể chuyện toàn tri (omniscient), thông suốt mọi việc, hiểu biết mọi sự.

Đặc biệt, khả năng này cho phép người trần thuật tiếp cận đời sống nội tâm và những động cơ sâu xa của các nhân vật mà ngay chính nhân vật cũng không hay biết. Dẫn chứng tiêu biểu nhất là những tiểu thuyết hiện thực chủ nghĩa và tự nhiên chủ nghĩa của Honoré de Balzac, Stendhal, Émile Zola, Nguyễn Công Hoan, Vũ Trọng Phụng,… Khi có điểm nhìn bên trên, điểm nhìn đằng sau, dù nhân vật tìm cách che giấu đi, thì người trần thuật vẫn hiểu biết về nhân vật nhiều hơn nhân vật hiểu biết về chính nó.

Trong điểm nhìn toàn trị, câu chuyện được kể ở ngôi thứ ba như một người tường thuật những hiểu biết và đặc quyền của người ấy không bị giới hạn. Ở đây, người kể chuyện được tự do tham dự vào bất cứ chỗ nào mà họ muốn, họ soi xét kỹ vào bên trong tâm hồn và trái tim của nhân vật và kể cho chúng ta điều mà họ đang suy nghĩ hay cảm thấy. Họ có thể thể hiện thái độ và bình luận về ý nghĩa trong những truyện kể của họ. Họ có thể kể cho chúng ta nhiều hay ít tùy ý họ. Cần chú ý rằng trong đó người trần thuật kể lại không chỉ nhân vật làm và nói cái gì mà còn cả điều họ nghĩ và cảm thấy, cũng như đưa ra lời nhận xét về diễn tiến của câu chuyện.

Điểm nhìn toàn tri là điểm nhìn linh hoạt nhất và được thừa nhận trong phạm vi rộng rãi nhất. Tuy nhiên, nó cũng là đối tượng có thể bị lạm dụng. Một mặt, nếu sử dụng một cách khéo léo, nó sẽ tạo ra tính mạch lạc, chiều rộng lẫn chiều sâu tự sự. Mặt khác, nếu sử dụng một cách đơn điệu, nó có thể phá hủy ảo tưởng về thực tế mà nhà văn nỗ lục sáng tạo.

* Điểm nhìn bên trong (điểm nhìn nội quan): Đây là điểm nhìn bên trong một nhân vật, nơi xuất phát để người trần thuật kể chuyện thông qua những gì mà nhân vật hiểu biết và nhận thấy. Trong điểm nhìn nội quan, tác giả hàm ẩn hòa mình vào trong nhân vật – người kể chuyện ở ngôi thứ nhất. Ở đây, có sự hạn chế về trường nhìn: người trần thuật chỉ thấy những gì mà nhân vật thấy, nó không nói quá phạm vi đó. Bút pháp gián tiếp tự do là một trong những phương tiện giúp cho người đọc nhận ra cái nhìn của nhân vật. Độc thoại nội tâm là một thủ pháp gắn liền với điểm nhìn này. Có thể dẫn chứng điều này từ những tác phẩm của Marcel Proust, Franz Kafka, James Joyce, Nathalie Sarraute, Thanh Tâm Tuyền, Hoàng Ngọc Biên, Bảo Ninh,… Nói vắn tắt, với điểm nhìn nội quan, cái biết của người trần thuật trùng với cái biết của nhân vật.

Điểm nhìn nội quan có ưu điểm là tạo ra cơ hội để đào sâu và khai thác thế giới nội tâm đầy bí ẩn của nhân vật. Tuy nhiên, do hạn chế về trường nhìn, nó không thể phản ánh toàn cảnh bức tranh xã hội và môi trường hoạt động của các nhân vật.

* Điểm nhìn bên ngoài (tiêu cự ngoại quan- focalisation externe). Đây là cái nhìn bên ngoài, từ đó, người trần thuật đề cập đến những gì mà người ấy có thể quan sát từ bên ngoài qua hành vi của các nhân vật mà không bình luận, giải thích hay đi vào thế giới nội tâm của nhân vật. Có thể xem đó là những truyện kể có tính chất hành vi luận (behaviourism), trong đó, người trần thuật biết về các nhân vật ít hơn là các nhân vật biết về chính nó, vì vậy, mọi sự phân tích tư tưởng và tình cảm của nhân vật hầu như bị loại trừ trong văn bản. Một số tác phẩm của Ernest Hemingway là dẫn chứng tiêu biểu cho điểm nhìn này, theo đó, sự hiểu biết của người kể chuyện có phạm vi hạn hẹp hơn sự hiểu biết của nhân vật về chính nó. Độc giả chỉ nhìn thấy những gì mà nhân vật làm và nói, và phải tự phỏng đoán cái gì nhân vật nghĩ, cảm thấy và ưa thích. Tác giả không giải thích điều đó. Chẳng hạn, trong tác phẩm Cuộc đời hạnh phúc ngắn ngủi của Francis Macomber, E. Hemingway chỉ cung cấp thông tin về bề ngoài của các nhân vật thông qua đối thoại và hành động mà không cần bình luận thêm hay đánh giá.

=> Mỗi một điểm nhìn nói trên có những thuận lợi, những hạn chế và cách sử dụng riêng biệt của nó. Việc lựa chọn điểm nhìn của tác giả phụ thuộc vào chất liệu và mục đích của một truyện kể. Tuy nhiên, ranh giới giữa ba điểm nhìn trên không phải là tuyệt đối. Các điểm nhìn có thể đan cài vào nhau, tác động lẫn nhau và những phân tích của người trần thuật có thể bổ sung cho những giới hạn về trường nhìn, chẳng hạn trong tiểu thuyết của Stendhal, F. Dostoievski,…